Democratie
Het woord democratie komt uit het Grieks: demos (volk) en kratein (regeren). Letterlijk betekent democratie dus 'het volk regeert', maar dat is geen werkbare omschrijving. Er bestaat geen algemeen aanvaarde definitie van het begrip democratie, maar er bestaat wel een consensus over de principes waaraan een democratie op z’n minst moet voldoen om zich te onderscheiden van een autoritair regime.
Die principes kunnen als volgt geformuleerd worden :
- in een democratie is de macht tijdelijk en is hij verdeeld over verschillende groepen,
- in een democratie wordt de macht verleend door de bevolking zelf, aan vertegenwoordigers die verkozen worden in vrije en eerlijke verkiezingen,
- in een democratie wordt de macht uitgeoefend op basis van een meerderheid,
- in een democratie wordt een reeks fundamentele rechten formeel erkend en beschermd, zoals vrije meningsuiting en het recht om zich te verenigen.
Die principes omzetten in een politiek systeem, kan op vele verschillende manieren. De macht van het volk en zijn vertegenwoordigers moet een plaats krijgen in instellingen, in regels en procedures, in grondwettelijke fundamenten, in rechten en vrijheden.
In een democratie moeten beslissingen genomen kunnen worden die opgelegd en afgedwongen kunnen worden, maar tegelijk moeten de tegenstanders luidop hun standpunt kunnen blijven verkondigen. Een democratie kan niet zonder een rechtsstaat.
Vandaag betekent democratie zeker niet dat het volk met één stem spreekt. Wel integendeel, pluralisme, meningsverschil en conflict zijn nadrukkelijk aanwezig in de democratie.
De democratische rechtsstaat
Hoewel rechtsstaat en democratie geen synoniemen zijn, horen ze samen. Een democratie die geen rechtsstaat is, kan men zich even moeilijk voorstellen als een rechtsstaat die geen democratie is.
Een democratische rechtsstaat is een bestuursvorm met instellingen die een verscheiden groep gelijkwaardige burgers in staat stellen om samen te handelen.
Een democratische rechtsstaat moet aan een aantal minimale voorwaarden voldoen, om de democratische principes gestalte te geven.
- In een democratische rechtsstaat moet elke burger erop kunnen vertrouwen dat de regels altijd zullen worden toegepast. Er kunnen geen uitzonderingen worden toegestaan.
- Een democratische rechtsstaat kan geen discriminatie dulden. Iedereen is gelijk voor de wet. Ook de wetgever zelf moet zich houden aan de wet.
- De politieke en burgerlijke vrijheden worden gerespecteerd. Dat houdt respect in voor de mensenrechten, de wettelijke bescherming van minderheden en een eerlijke rechtsgang via onafhankelijke en onpartijdige rechtbanken.
- Tot slot is een maximale openbaarheid en vrijheid van meningsuiting noodzakelijk. Iedereen moet zich kunnen informeren, iedereen moet kunnen controleren of de regels worden toegepast en iedereen moet kunnen op de hoogte zijn van voorstellen om regels te veranderen of toe te voegen. Zonder openbaarheid en vrije meningsuiting kunnen geen debatten worden gevoerd en die zijn noodzakelijk om verschillende meningen aan elkaar te toetsen.
In de meeste westers georiënteerde landen zijn de principes van de democratische rechtsstaat op een of andere manier in een grondwet terug te vinden. Of al die principes ook consequent worden toegepast, is een heel andere zaak.
Is België een democratie?
